|
PAGE |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
READING MATTER
|
|
Introductory Suggestions
|
194-195 |
|
The Labors of Hercules
|
196-203 |
|
P. Cornelius Lentulus: The Story of
a Roman Boy
|
204-215 |
APPENDIXES AND VOCABULARIES
|
|
Appendix I. Tables of Declensions,
Conjugations, Numerals, etc.
|
226-260 |
| Appendix II. Rules of Syntax |
261-264 |
| Appendix III. Reviews |
265-282 |
| Special Vocabularies |
283-298 |
| Latin-English Vocabulary |
299-331 |
| English-Latin Vocabulary |
332-343
|
| INDEX |
344-348 |
194
INTRODUCTORY SUGGESTIONS
How to Translate. You have already had considerable practice
in translating simple Latin, and have learned that the guide to the
meaning lies in the endings of the words. If these are neglected, no
skill can make sense of the Latin. If they are carefully noted and
accurately translated, not many difficulties remain. Observe the
following suggestions:
1. Read the Latin sentence through to the end, noting endings of
nouns, adjectives, verbs, etc.
2. Read it again and see if any of the words you know are nominatives
or accusatives. This will often give you what may be called the backbone
of the sentence; that is, subject, verb, and object.
3. Look up the words you do not know, and determine their use in the
sentence from their endings.
4. If you cannot yet translate the sentence, put down the English
meanings of all the words in the same order as the Latin words.
You will then generally see through the meaning of the sentence.
5. Be careful to
a. Translate adjectives with the nouns to which
they belong.
b. Translate together prepositions and the nouns
which they govern.
c. Translate adverbs with the words that they
modify.
d. Make sense. If you do not make sense,
you have made a mistake. One mistake will spoil a whole sentence.
6. When the sentence is correctly translated, read the Latin over
again, and try to understand it as Latin, without thinking of the
English translation.
195 The Parts
of a Sentence. You will now meet somewhat longer sentences than you
have had before. To assist in translating them, remember, first of all,
that every sentence conveys a meaning and either tells us something,
asks a question, or gives a command. Every sentence must have a subject
and a verb, and the verb may always have an adverb, and, if transitive,
will have a direct object.
However long a sentence is, you will usually be able to recognize its
subject, verb, and object or predicate complement without any
difficulty. These will give you the leading thought, and they must never
be lost sight of while making out the rest of the sentence. The chief
difficulty in translating arises from the fact that instead of a single
adjective, adverb, or noun, we often have a phrase or a clause taking
the place of one of these; for Latin, like English, has adjective,
adverbial, and substantive clauses and phrases. For example, in the
sentence The idle boy does not study, the word idle is an
adjective. In The boy wasting his time does not study, the words wasting
his time form an adjective phrase modifying boy. In the
sentence The boy who wastes his time does not study, the words who
wastes his time form an adjective clause modifying boy, and
the sentence is complex. These sentences would show the same structure
in Latin.
In translating, it is important to keep the parts of a phrase and the
parts of a clause together and not let them become confused with the
principal sentence. To distinguish between the subordinate clauses and
the principal sentence is of the first importance, and is not difficult
if you remember that a clause regularly contains a word that marks it as
a clause and that this word usually stands first. These words join
clauses to the words they depend on, and are called subordinate
conjunctions. They are not very numerous, and you will soon learn to
recognize them. In Latin they are the equivalents for such words as when,
while, since, because, if, before, after, though, in order that, that,
etc. Form the habit of memorizing the Latin subordinate conjunctions as
you meet them, and of noting carefully the mood of the verb in the
clauses which they introduce.
196 
HERCULES
197
THE LABORS OF HERCULES
Hercules, a Greek hero celebrated for his great
strength, was pursued throughout his life by the hatred of Juno. While
yet an infant he strangled some serpents sent by the goddess to destroy
him. During his boyhood and youth he performed various marvelous feats
of strength, and on reaching manhood he succeeded in delivering the
Thebans from the oppression of the Minyæ. In a fit of madness, sent
upon him by Juno, he slew his own children; and, on consulting the
Delphic oracle as to how he should cleanse himself from this crime, he
was ordered to submit himself for twelve years to Eurystheus, king of
Tiryns, and to perform whatever tasks were appointed him. Hercules
obeyed the oracle, and during the twelve years of his servitude
accomplished twelve extraordinary feats known as the Labors of Hercules.
His death was caused, unintentionally, by his wife Deiani´ra. Hercules
had shot with his poisoned arrows a centaur named Nessus, who had
insulted Deianira. Nessus, before he died, gave some of his blood to
Deianira, and told her it would act as a charm to secure her husband’s
love. Some time after, Deianira, wishing to try the charm, soaked one of
her husband’s garments in the blood, not knowing that it was poisoned.
Hercules put on the robe, and, after suffering terrible torments, died,
or was carried off by his father Jupiter.
LIII.1
THE INFANT HERCULES AND THE SERPENTS

HERCULES ET SERPENTES
Dī2 grave supplicium sūmmit de malīs,
sed iī quī lēgibus3 deōrum
pārent, etiam post mortem cūrantur. Illa vīta dīs2
erat grātissima quae hominibus miserīs ūtilissima fuerat.
Omnium autem praemiōrum summum erat immortālitās. Illud
praemium Herculī datum est.
Herculis pater fuit Iuppiter, māter Alcmēna, et omnium
hominum validissimus fuisse dīcitur. Sed Iūnō, rēgīna
deōrum, eum, adhūc 198 īnfantem,
interficere studēbat; nam eī4 et5
Herculēs et Alcmēna erant invīsī. Itaque mīsit
duās serpentīs, utramque saevissimam, quae mediā nocte
domum6 Alcmēnae vēnērunt. Ibi
Herculēs, cum frātre suō, nōn in lectulō sed in
scūtō ingentī dormiēbat. Iam audācēs
serpentēs adpropinquāverant, iam scūtum movēbant.
Tum frāter, terrōre commōtus, magnā vōce mātrem
vocāvit, sed Herculēs ipse, fortior quam frāter, statim
ingentīs serpentīs manibus suīs rapuit et interfēcit.
LIV.
HERCULES CONQUERS THE MINYÆ
Herculēs ā puerō1 corpus suum
gravissimīs et difficillimīs labōribus exercēbat et
hōc modō vīrēs2 suās cōnfirmāvit.
Iam adulēscēns Thēbīs3
habitābat. Ibi Creōn quīdam erat rēx. Minyae, gēns
validissima, erant fīnitimī Thēbānīs, et, quia
ōlim Thēbānōs vīcerant, quotannīs lēgātōs
mittēbant et vectīgal postulābant. Herculēs autem cōnstituit
cīvīs suōs hōc vectīgālī līberāre
et dixit rēgī, “Dā mihi exercitum tuum et ego hōs
superbōs hostīs superābō.” Hanc condiciōnem rēx
nōn recūsāvit, et Herculēs nūntiōs in omnīs
partis dīmīsit et cōpiās coēgit.4
Tum tempore opportūnissimō proelium cum Minyīs commīsit.
Diū pugnātum est, sed dēnique illī impetum Thēbānōrum
sustinēre nōn potuērunt et terga vertērunt fugamque
cēpērunt.
HE COMMITS A CRIME AND GOES TO THE DELPHIAN ORACLE
TO SEEK EXPIATION
Post hoc proelium Creōn rēx, tantā victōriā
laetus, fīliam suam Herculī in mātrimōnium dedit. Thēbīs
Herculēs cum uxōre suā diū vīvēbat et ab
omnibus magnopere amābātur; sed post multōs annōs
subitō 1in furōrem incidit et ipse suā
manū līberōs suōs interfēcit. Post breve tempus
2ad sānitātem reductus tantum scelus
expiāre cupiēbat et cōnstituit ad ōrāculum
Delphicum iter facere. Hoc autem ōrāculum erat omnium clārissimum.
Ibi sedēbat fēmina quaedam quae Pȳthia appellābātur.
Ea cōnsilium dabat iīs quī ad ōrāculum veniēbant.
199 
HERCULES LEONEM SUPERAT
LV.
HERCULES BECOMES SUBJECT TO EURYSTHEUS1 · HE
STRANGLES THE NEME´AN LION
Itaque Herculēs Pȳthiae tōtam rem dēmonstrāvit
nec scelus suum abdidit. Ubi iam Herculēs fīnem fēcit,
Pȳthia iussit eum ad urbem Tīryntha2
discēdere et ibi rēgī Eurystheō sēsē
committere. Quae3 ubi audīvit, Herculēs
ad illam urbem statim contendit et Eurystheō sē in servitūtem
trādidit et dīxit, “Quid prīmum, Ō rēx, mē
facere iubēs?” Eurystheus, quī perterrēbātur vī
et corpore ingentī Herculis et eum occidī4
studēbat, ita respondit: “Audī, Herculēs! Multa mira5
nārrantur dē leōne saevissimō quī hōc
tempore in valle Nemaeā omnia vāstat. Iubeō tē, virōrum
omnium fortissimum, illō mōnstrō hominēs līberāre.”
Haec verba Herculī maximē placuērunt. “Properābo,”
inquit, 200 “et parēbō
imperiō6 tuō.” Tum in silvās
in quibus leō habitābat statim iter fēcit. Mox feram vīdit
et plūrīs impetūs fēcit; frūstrā tamen,
quod neque sagittīs neque ūllō aliō tēlō mōnstrum
vulnerāre potuit. Dēnique Herculēs saevum leōnem suīs
ingentibus bracchiīs rapuit et faucīs eius omnibus vīribus
compressit. Hōc modō brevī tempore eum interfēcit.
Tum corpus leōnis ad oppidum in umerīs reportāvit et
pellem posteā prō7 veste gerēbat.
Omnēs autem quō eam regiōnem incolēbant, ubi fāmam
dē morte leōnis ingentis accēpērunt, erant laetissimī
et Herculem laudābant verbīs amplissimīs.
LVI.
SLAYING THE LERNE´AN HYDRA
Deinde Herculēs ab Eurystheō iussus est Hydram occīdere.
Itaque cum amīcō Iolāō1
contendit ad palūdem Lernaeam ubi Hydra incolēbat. Hoc autem mōnstrum
erat serpēns ingēns quae novem capita habēbat. Mox is mōnstrum
repperit et summō2 cum perīculō
collum eius sinistrā manū rapuit et tenuit. Tum dextrā
manū capita novem abscīdere incēpit, sed frūstrā
labōrābat, quod quotiēns hoc fēcerat totiēns
alia nova capita vidēbat. Quod3 ubi vīdit,
statuit capita ignī cremāre. Hōc modō octō
capita dēlēvit, sed extrēmum caput vulnerārī nōn
potuit, quod erat immortāle. Itaque illud sub ingentī saxō
Herculēs posuit et ita victōriam reportāvit.
LVII.
THE ARCADIAN STAG AND THE ERYMANTHIAN BOAR
Postquam Eurystheō mors Hydrae nuntiata est, summus terror
animum eius occupavit. Itaque iussit Herculem capere et ad sē
reportāre cervum quendam; nam minimē cupīvit tantum virum
in rēgnō suō tenēre. Hie autem cervus dīcēbātur
aurea cornua et pedēs multō1 celeriōrēs
ventō2 habēre. Prīmum Herculēs
vestīgia animālis petīvit, deinde, ubi cervum ipsum vīdit,
omnibus vīribus currere incēpit. Per plūrimōs diēs
contendit nec noctū cessāvit. Dēnique postquam per 201
tōtum annum cucurrerat—ita dīcitur—cervum
iam dēfessum cēpit et ad Eurystheum portāvit.
Tum vērō iussus est Herculēs aprum quendam capere quī
illō tempore agrōs Erymanthiōs vāstābat et
hominēs illīus locī magnopere perterrēbat. Herculēs
laetē negōtium suscēpit et in Arcadiam celeriter sē
recēpit. Ibi mox aprum repperit. Ille autem; simul atque Herculem vīdit,
statim quam3 celerrimē fūgit et metū
perterritus in fossam altam sēsē abdidit. Herculēs tamen
summā cum difficultāte eum extrāxit, nec aper ūllō
modō sēsē līberāre potuit, et vīvus ad
Eurystheum portātus est.
LVIII.
HERCULES CLEANS THE AUGE´AN STABLES AND KILLS THE STYMPHALIAN BIRDS
Deinde Eurystheus Herculī hunc labōrem multō graviōrem
imperāvit. Augēās1 quīdam,
quī illō tempore rēgnum Ēlidis2
obtinēbat, tria mīlia boum3 habēbat.
Hī4 ingentī stabulō continēbantur.
Hoc stabulum, quod per trīgintā annōs nōn pūrgātum
erat, Herculēs intrā spatium ūnīus diēī pūrgāre
iussus est. llle negōtium alacriter suscēpit, et prīmum
labōre gravissimō maximam fossam fōdit per quam flūminis
aquam dē montibus ad mūrum stabulī dūxit. Tum partem
parvam mūrī dēlēvit et aquam in stabulum immīsit.
Hōc modō fīnm operis fēcit ūnō diē
facillimē.
Post paucōs diēs Herculēs ad oppidum Stymphālum
iter fēcit; nam Eurystheus iusserat eum avis Stymphālidēs
occīdere. Hae avēs rōstra ferrea habēbant et hominēs
miserōs dēvorābant. Ille, postquam ad locum pervēnit,
lacum vīdit in quō avēs incolēbant. Nūllō
tamen modō Herculēs avibus adpropinquāre potuit; lacus
enim nōn ex aquā sed ē līmō cōnstitit.5
Dēnique autem avēs 6dē aliquā
causā perterritae in aurās volāvērunt et magna pars
eārum sagittīs Herculis occīsa est.
202 
HERCULES ET TAURUS
LIX.
HERCULES CAPTURES THE CRETAN BULL AND CARRIES HIM LIVING TO EURYSTHEUS
Tum Eurystheus iussit Herculem portāre vīvum ex īnsulā
Crētā taurum quendam saevissimum. Ille igitur nāvem cōnscendit—nam
ventus erat idōneus—atque statim solvit. Postquam trīduum nāvigavit,
incolumis īnsulae adpropinquāvit. Deinde, postquam omnia parāta
sunt, contendit ad eam regiōnem quam taurus vexābat. Mox
taurum vīdit ac sine ūllō metū cornua eius corripuit.
Tum ingentī labōre mōnstrum ad nāvem trāxit
atque cum hāc praedā ex īnsulā discessit.
THE FLESH-EATING HORSES OF DIOME´DES
Postquam ex īnsulā Crētā domum pervēnit,
Hercules ab Eurystheō in Thrāciam missus est. Ibi Diomēdēs
quīdam, vir saevissimus, rēgnum obtinēbat et omnīs
ā fīnibus suīs prohibēbat. Herculēs iussus erat
equōs Diomedis rapere et ad Eurystheum dūcere. Hī autem
equī hominēs miserrimōs dēvorābant dē
quibus rēx supplicium sūmere cupiēbat. Herculēs ubi
pervēnit, prīmum equōs ā rēge postulāvit,
sed rēx eōs dēdere recūsāvit. Deinde ille
īrā commōtus rēgem occīdit et corpus eius equīs
trādidit. Itaque is quī anteā multōs necāverat,
ipse eōdem suppliciō necātus est. Et equī, nūper
saevissima animālia, postquam dominī suī corpus dēvorāvērunt,
mānsuētī erant.
203
LX.
THE BELT OF HIPPOL´YTE, QUEEN OF THE AMAZONS
Gēns Amāzonum1 dīcitur2
omnīnō ex mulieribus fuisse. Hae cum virīs proelium
committere nōn verēbantur. Hippolytē, Amāzonum rēgīna,
balteum habuit pulcherrimum. Hunc balteum possidēre fīlia
Eurystheī vehementer cupiēbat. Itaque Eurystheus iussit
Herculem impetum in Amāzonēs facere. Ille multīs cum cōpiīs
nāvem cōnscendīt et paucis diēbus in Amāzonum fīnīs
pervēnit, ac balteum postulāvit. Eum trādere ipsa
Hipporytē quidem cupīvit; reliquīs tamen Amazonibus3
persuādēre nōn potuit. Postrīdiē Herculēs
proelium commīsit. Multās hōrās utrimque quam
fortissimē pugnātum est Dēnique tamen mulieres terga vertērunt
et fugā salūtem petiērunt. Multae autem captae sunt, in
quō numerō erat ipsa Hippolytē. Herculēs postquam
balteum accēpit, omnibus captīvīs lībertātem
dedit.
THE DESCENT TO HADES AND THE DOG CER´BERUS

HERCULES ET CERBERUS
Iamque ūnus modo ē duodecim labōribus relinquēbātur
sed inter omnīs hic erat difficillimus. Iussus est enim canem
Cerberum4 ex Orcō in lūcem trahere.
Ex Orcō autem nēmō anteā reverterat. Praetereā
Cerberus erat mōnstrum maximē horribile et tria capita habēbat.
Herculēs postquam imperia Eurystheī accēpit, statim
profectus est et in Orcum dēscendit. Ibi vērō nōn
sine summō periculō Cerberum manibus rapuit et ingentī
cum labōre ex Orcō in lūcem et adurbem Eurystheī trāxit.
Sic duodecim laborēs illī5 intrā
duodecim annōs cōnfectī sunt. Dēmum post longam vītam
Herculēs ā deīs receptus est et Iuppiter fīliō
suō dedit immortālitātem.
204
P. CORNELIUS LENTULUS: THE STORY OF A ROMAN BOY1
LXI.
PUBLIUS IS BORN NEAR POMPE´II
P. Cornēlius Lentulus,2 adulēscēns
Rōmānus, amplissimā familiā3
nātus est; nam pater eius, Mārcus, erat dux perītissimus,
cuius virtūte4 et cōnsiliō
multae victōriae reportātae erant; atque mater eius, lūlia,
ā clārissimīs maiōribus orta est. Nōn vērō
in urbe sed rūrī5 Pūblius nātus
est, et cum mātre habitābat in vīllā quae in maris lītore
et sub radīcibus magnī montis sita erat. Mōns autem erat
Vesuvius et parva urbs Pompēiī octō mīlia6
passuum7 aberat. In Italiā antīquā
erant plūrimae quidem villae et pulchrae, sed inter hās omnīs
nūlla erat pulchrior quam villa Mārcī Iūliaeque. Frōns
vīllae mūrō a maris fluctibus mūniēbātur.
Hinc mare et lītora et īnsulae longē lātēque cōnspicī8
ac saepe nāvēs longae et onerāriae poterant. Ā tergō
et ab utrōque latere agrī ferācissimī patēbant.
Undique erat magna variōrum flōrum cōpia et multa
ingentium arborum genera quae aestāte9
umbram 205 dēfessīs
agricolīs grātissimam adferēbant. Praetereā erant1
in agrīs stabulīsque multa animālium genera, nōn sōlum
equī et bovēs sed etiam rārae avēs. Etiam erat10
magna piscīna plēna piscium; nam Rōmānī piscīs
dīligenter colēbant.

PUERI ROMANI
LXII.
HIS LIFE ON THE FARM
Huius vīllae Dāvus, servus Mārcī, est vīlicus1
et cum Lesbiā uxōre omnia cūrat. Vīlicus et uxor in
casā humilī, mediīs in agrīs sitā, habitant.
Ā prīmā lūce ūsque ad vesperum sē2
gravibus labōribus exercent ut omnī rēs bene gerant.3
Plūrima enim sunt officia Dāvī et Lesbiae. Vīlicus
servōs regit nē tardī sint4;
mittit aliōs quī agrōs arent,4
aliōs quī hortōs inrigent,4 et
opera in5 tōtum diem impōnit. Lesbia
autem omnibus vestīmenta parat, cibum coquit, pānem facit.

CASA ROMANA
Nōn longē ab hōrum casā et in summō colle
situm surgēbat domicilium ipsīus dominī dominaeque
amplissimum. Ibi plūrīs annōs6 Pūblius
cum mātre vītam fēlīcem agēbat; nam pater eius,
Mārcus, in terrīs longinquīs gravia reī pūblicae
bella gerēbat nec domum7 revertī
poterat. Neque puerō quidem molestum est rūrī8
vīvere. Eum multae rēs dēlectant. Magnopere amat silvās,
agrōs, equōs, bovēs, gallīnās, avīs,
reliquaque animālia. Saepe plūrīs hōrās9
ad mare sedet quō9 melius fluctūs et
nāvīs spectet. Nec omnīnō sine comitibus erat, quod
Lȳdia, Dāvī fīlia, quae erat eiusdem aetātis,
cum eō adhūc infante lūdēbat, inter quōs cum
annīs amīcitia crēscēbat. Lȳdia nūllum
alium ducem dēligēbat et Pūblius ab puellae latere rārō
206 discēdēbat.
Itaque sub clārō Italiae sōle Pūblius et Lȳdia,
amīcī fidēlissimī, per campōs collīsque
cotīdiē vagābantur. Modo in silvā fīnitimā
lūdebant ubi Pūblius sagittīs10
celeribus avis dēiciēbat et Lȳdia corōnīs variōrum
flōrum comās suās ōrnābat; modo aquam et cibum
portābant ad Dāvum servōsque dēfessōs quī
agrōs colēbant: modo in casā parvā aut hōrās
lactās in lūdō cōnsūmēbant aut auxilium
dabant Lesbiae, quae cibum virō et servīs parābat vel aliās
rēs domesticās agēbat.
LXIII.
MARCUS LENTULUS, THE FATHER OF PUBLIUS, IS SHIPWRECKED · JULIA RECEIVES
A LETTER FROM HIM
Iam Pūblius1 decem annōs habēbat
cum M. Cornēlius Lentulus, pater eius, quī quīnque annōs2
grave bellum in Asiā gerēbat, non sine glōriā domum3
revertēbātur. Namque multa secunda proelia fēcerat, maximās
hostium cōpiās dēlēverat, multās urbīs
populo4 Rōmānō inimīcās
cēperat. Primum nūntius pervēnit quī ā Lentulō5
missus erat6 ut profectiōnem suam nūntiāret.
Deinde plūrīs diēs7 reditum virī
optimī māter fīliusque exspectābant et animīs8
sollicitis deōs immortālīs frūstrā colēbant.
Tum dēmum hās litterās summo cum gaudiō accēpērunt:
9“Mārcus Iūliae suac salūtem
dīcit. Sī valēs, bene est; ego valeō. Ex Graeciā,
quō10 praeter spem et opīniōnem
hodiē pervēnī, hās litterās ad tē scribō.
Namque nāvis nostra frācta est; nōs autem—11dīs
est gratia—incolumes sumus. Ex Asiae12 portū
nāvem lēnī ventō solvimus. Postquam13
altum mare tenuimus 14nec iam ūllae terrae
appāruērunt, caelum undique et undique fluctūs, subitō
magna tempestās coorta est et nāvem vehementissimē adflīxit.
Ventīs fluctibusque 207 adflīctātī15
nec sōlem discernere nec cursum tenēre poterāmus et omnia
praesentem mortem intentābant. Trīs diēs16
et trīs noctīs16 sine rēmīs
vēlīsque agimur. Quārtō diē17
prīmum terra vīsa est et violenter in saxa, quae nōn longē
ā lītore aberant, dēiectī sumus. Tum vērō
maiōra perīcula timēbāmus; sed nauta quīdam,
vir fortissimus, ex nāve in fluctūs īrātōs dēsiluit
18ut fūnem ad lītus portāret;
quam rem summō labōre vix effēcit. Ita omnēs servātī
sumus. Grātiās igitur et honōrem Neptūnō dēbēmus,
quī deus nōs ē perīculō ēripuit. Nunc Athēnīs19
sum, quō cōnfūgī ut mihi paucās hōrās
ad quiētem darem.20 Quam prīmum autem
aliam nāvem condūcam ut iter ad Italiam reliquum cōnficiam
et domum21 ad meōs cārōs
revertar. Salūtā nostrum Pūblium amīcissimē et
valētūdinem tuam cūrā dīligenter. 22Kalendīs
Mārtiīs.”
LXIV.
LENTULUS REACHES HOME · PUBLIUS VISITS POMPEII WITH HIS FATHER
Post paucōs diēs nāvis M. Cornēlī Lentulī
portum Mīsēnī1 petiit, quī
portus nōn longē ā Pompēiīs situs est; quō
in portū classis Rōmānā pōnēbātur et
ad pugnās nāvālīs ōrnābātur. Ibi nāvēs
omnium generum cōnspicī poterant. Iamque incrēdibilī
celeritāte nāvis longa quā Lentulus vehēbātur lītorī
adpropinquāvit; nam nōn sōlum ventō sed etiam rēmīs
impellēbātur. In altā puppe stābat gubernātor
et nōn procul aliquī mīlitēs Rōmānī
cum armīs splendidīs, inter quōs clārissimus erat
Lentulus. Deinde servī rēmīs contendere cessāvērunt2;
nautae vēlum contrāxērunt et ancorās iēcērunt.
Lentulus statim ē nāvī ēgressus est et3
ad villam suam properāvit. Eum Iūlia, Pūblius, tōtaque
familia excēpērunt. 4Quī complexūs,
quanta gaudia fuērunt!
Postrīdiē eius diēī Lentulus fīliō suō
dīxit, “Venī, mī Pūblī, mēcum. 208
Pompēiōs iter hodiē faciam. Māter
tua suādet5 ut frūctūs et cibāria
emam. Namque plūrīs amīcōs ad cēnam vocāvimus
et multīs rēbus6 egēmus. Ea hortātur
ut quam prīmum proficīscāmur.” “Libenter, mī
pater,” inquit Pūblius. “Tēcum esse mihi semper est grātum;
nec Pompēiōs umquam vīdī. Sine morā proficīscī
parātus sum.” Tum celeriter currum cōnscendērunt et ad
urbis mūrōs vectī sunt. Stabiānā portā7
urbem ingressī sunt. Pūblius strātās viās mīrātur
et saxa altiōra quae in mediō disposita erant et altās
orbitās quās rotae inter haec saxa fēcerant. Etiam
strepitum mīrātur, multitūdinem, carrōs, fontīs,
domōs, tabernās, forum8 cum statuīs,
templīs, reliquīsque aedificiīs pūblicīs.
LXV.
A DAY AT POMPEII
Apud forum ē currū dēscendērunt et Lentulus dīxit,
“Hīc sunt multa tabernārum genera, mī Pūblī.
Ecce, trāns viam est popīna! 1Hoc
genus tabernārum cibāria vēndit. Frūctūs quoque
ante iānuam stant. Ibi cibāria mea emam.” “Optimē,”
respondit Pūblius. “At ubi, mī pater, crūstula emere
possumus? Namque māter nōbīs imperāvit 2ut
haec quoque parārēmus. Timeō ut3
ista popīna vēndat crūstula.” “Bene dīcis,”
inquit Lentulus. “At nōnne vidēs illum fontem ā dextrā
ubi aqua per leōnis caput fluit? In illō ipsō locō
est taberna pīstōris quī sine dubiō vēndit crūstula.”
Brevī tempore4 omnia erant parāta,
iamque 5quīnta hōra erat. Deinde
Lentulus et fīlius ad caupōnam properāvērunt, quod
famē6 et 209 sitī7
urgēbantur. Ibi sub arboris umbrā sēdērunt et puerō
imperāvērunt ut sibi8 cibum et vīnum
daret. Huic imperiō9 puer celeriter pāruit.
Tum laetī sē10 ex labōre refēcērunt.
Post prandium prefectī sunt ut alia urbis spectācula vidērent.
Illō tempore fuērunt Pompēiīs11
multa templa, duo theātra, thermae magnumque amphitheātrum,
quae omnia post paucōs annōs flammīs atque incendiīs
Vesuvī et terrae mōtū dēlēta sunt. Ante hanc
calamitātem autem hominēs 1nihil dē
monte veritī sunt. In amphitheātrō quidem Pūblius
morārī cupīvit ut spectācula gladiātōria
vidēret, quae in13 illum ipsum diem prōscrīpta
erant et iam 15rē vērā incēperant.
Sed Lentulus dīxit, “Morārī, Pūblī, 16vereor
ut possīmus. Iam decima hōra est et via est longa. Tempus suādet
ut quam prīmum domum revertāmur.” Itaque servō imperāvit
ut equōs iungeret, et sōlis occāsū16
ad vīllam pervēnērunt.
LXVI.
LENTULUS ENGAGES A TUTOR FOR HIS SON
Ā prīmīs annīs quidem Iūlia ipsa fīlium
suum docuerat, et Pūblius nōn sōlum 1pūrē
et Latīnē loquī poterat sed etiam commodē legēbat
et scrībēbat. Iam Ennium2 aliōsque
poētās lēgerat. Nunc vērō Pūblius 3duodecim
annōs habēbat; itaque eī pater bonum magistrum, 4virum
omnī doctrīnā et virtūte ōrnātissimum, parāvit,
5quī Graeca, mūsicam, aliāsque
artīs docēret. 6Namque illīs
temporibus omnēs ferē gentēs Graecē loquēbantur.
Cum Pūbliō aliī puerī, Lentulī amīcōrum
210 fīliī,7
discēbant. Nam saepe apud Rōmānōs mōs erat 8nōn
in lūdum fīliōs mittere sed domī per magistrum docēre.
Cotīdiē discipulī cum magistrō in peristȳlō9
Mārcī domūs sedēbant. Omnēs puerī bullam
auream, orīginis honestae signum, in collō gerēbant, et
omnēs togā praetextā amictī erant, 10quod
nōndum sēdecim annōs11 nātī
sunt.
SCENE IN SCHOOL · AN EXERCISE IN COMPOSITION

TABULA ET STILUS
Discipulī. Salvē, magister.
Magister. Vōs quoque omnēs,
salvēte. 1Tabulāsne portāvistis
et stilōs?
D. Portāvimus.
M. Iam fābulam Aesōpī2 discēmus.
Ego legam, vōs in tabulīs scrībite. Et tū, Pūblī,
dā mihi ē capsā3 Aesōpī
volūmen.4 Iam audīte omnēs: Vulpēs
et Ūva.
Vulpēs ōlim famē coācta ūvam dēpendentem
vīdit. Ad ūvam saliēbat, sūmere cōnāns. Frūstrā
diū cōnāta, tandem īrāta erat et salīre
cessāns dīxit: “Illa ūva est acerba; acerbam ūvam 5nihil
moror.”
Omnia´ne scrīpsistis, puerī?
D. Omnia, magister.
211
LXVII.
PUBLIUS GOES TO ROME TO FINISH HIS EDUCATION
Iamque Pūblius, 1quīndecim annōs
nātus, 2prīmīs litterārum
elementīs cōnfectīs, Rōmam petere voluit ut scholās
grammaticōrum et philosophōrum frequentāret. Et facillimē
patrī3 suō, qui ipse philosophiae
studiō tenēbātur, persuāsit. Itaque 4omnibus
rēbus ad profectiōnem comparātīs, pater fīliusque
equīs animōsīs vectī5 ad
magnam urbem profectī sunt. Eōs proficīscentīs Iūlia
tōtaque familia vōtīs precibusque prōsecūtae
sunt. Tum per loca6 plāna et collis silvīs
vestītōs viam ingressī sunt ad Nōlam, quod oppidum eōs
hospitiō modicō excēpit. Nōlae7
duās hōrās morātī sunt, quod sōl merīdiānus
ārdēbat. Tum rēctā viā8
circiter vīgintī mīlia9 passuum9
Capuam,9 ad īnsignem Campāniae urbem,
contendērunt. Eō10 multā nocte dēfessī
pervēnērunt. 11Postrīdiē
eius diēī, somnō et cibō recreātī, Capuā
discessērunt et 13viam Appiam ingressī,
quae Capuam tangit et ūsque ad urbem Rōmam dūcit, ante
merīdiem Sinuessam pervēnērunt, quod oppidum tangit mare.
Inde prīmā lūce proficīscentēs Formiās13
properāvērunt, ubi Cicerō, ōrātor clarissimus,
quī forte apud vīllam suam erat, eōs benignē excēpit.
Hinc 14itinere vīgintī quīnque mīlium
passuum factō, Tarracīnam, oppidum in saxīs altissimīs
situm, vīdērunt. Iamque nōn longē aberant palūdēs
magnae, quae multa mīlia passuum undique patent. Per eās
pedestris via est gravis et in nāve viātōrēs
vehuntur. Itaque 15equīs relictīs
Lentulus et Pūblius nāvem cōnscendērunt, et, ūnā
nocte in trānsitū cōnsūmptā, Forum Appī vēnērunt.
Tum brevī tempore Arīcia eōs excēpit. Hoc oppidum,
in colle 212 situm,
ab urbe Romā sēdecim mīlia passuum abest. Inde dēclivis
via ūsque ad latum campum dūcit ubi Rōma stat. Quem ad
locum ubi Pūblius vēnit et Rōmam adhūc remōtam,
maximam tōtīus orbis terrārum urbem, cōnspēxit,
summā admīrātiōne et gaudiō adfectus est. Sine
morā dēscendērunt, et, mediō intervāllō
quam celerrimē superātō, urbem portā Capēnā
ingressī sunt.
LXVIII.
PUBLIUS PUTS ON THE TOGA VIRILIS

BULLA
Pūblius iam tōtum annum Rōmae morābātur1
multaque urbis spectācula vīderat et multōs sibi2
amīcōs parāverat. Eī3 omnēs
favēbant; 4dē eō omnēs bene
spērāre poterant. Cotīdiē Pūblius scholas
philosophōrum et grammaticōrum tantō studiō frequentābat
5ut aliīs clārum exemplum praebēret.
Saepe erat cum patre in cūriā6; quae
rēs effēcit 7ut summōs reī
pūblicae virōs et audīret et vidēret. Ubi 8sēdecim
annōs natus est, bullam9 auream et togam
praetextam mōre Rōmānō dēposuit atque virīlem
togam sūmpsit. Virīlis autem toga erat omnīnō alba,
sed praetexta clāvum purpureum in margine habēbat. 10Dēpōnere
togam praetextam et sūmere togam virīlem erat rēs grātissima
puerō Rōmānō, quod posteā vir et cīvis Rōmānus
habēbātur.
11Hīs rēbus gestīs Lentulus
ad uxōrem suam hās litterās scrīpsit:
12“Mārcus Iūliae suae salūtem
dīcit. Sī valēs, bene est; ego valeō. Accēpī
tuās litterās. Hās nunc Rōmā per servum fidēlissimum
mittō ut dē Pūbliō nostrō quam celerrimē
sciās. Nam hodiē eī togam virīlem dedī. Ante
lucem surrēxī13 et prīmum bullam
auream dē collō eius 213 remōvī.
Hāc Laribus14 cōnsecrātā et
sacrīs factīs, eum togā virīlī vestīvī.
Interim plūrēs amīcī cum multitūdine optimōrum
cīvium et honestōrum clientium pervēnerant 15quī
Pūblium domō in forum dēdūcerent. Ibi in cīvitātem
receptus est et nōmen, Pūblius Cornēlius Lentulus, apud cīvīs
Rōmānōs ascrīptum est. Omnēs eī amīcissimī
fuērunt et magna16 de eō praedīcunt.
Sapientior enim aequālibus17 est et magnum
ingenium habet. 18Cūrā ut valeās.”
LXIX.
PUBLIUS JOINS CÆSAR’S ARMY IN GAUL
Pūblius iam adulēscēns postquam togam virīlem sūmpsit,
aliīs rēbus studēre incēpit et praesertim ūsū1
armōrum sē2 dīligenter exercuit.
Magis magisque amāvit illās artīs quae mīlitārem
animum dēlectant. Iamque erant 3quī eī
cursum mīlitārem praedīcerent. Nec sine causā, quod
certē patris īsigne exemplum 4ita
multum trahēbat. 5Paucīs ante annīs
C. Iūlius Caesar, ducum Rōmānōrum maximus, cōnsul
creātus erat et hōc tempore in Galliā bellum grave gerēbat.
Atque in exercitū eius plūrēs adulēscentēs mīlitābant,
apud quōs erat amīcus quīdam Pūblī. Ille Pūblium
crēbrīs litterīs vehementer hortābātur 6ut
iter in Galliam faceret. Neque Pūblius recūsāvit, et,
multīs amīcīs ad portam urbis prōsequentibus, ad
Caesaris castra profectus est. Quārtō diē postquam iter
ingressus est, ad Alpīs, montīs altissimōs, pervēnit.
Hīs summā difficultāte superātīs, tandem Gallōrum
in fīnibus erat. Prīmō autem veritus est ut7
castrīs Rōmānīs adpropinquāre posset, quod Gallī,
maximīs cōpiīs coāctīs, Rōmānōs
obsidēbant et viās omnīs iam clauserant. Hīs rēbus
commōtus Pūblius vestem Gallicam induit nē ā Gallīs
caperētur, et ita per hostium cōpiās incolumis ad castra 214
pervenīre potuit. Intrā mūnītiōnes
acceptus, ā Caesare benignē exceptus est. Imperātor
fortem adulēscentem amplissimīs verbīs laudāvit et
eum 8tribūnum mīlītum creāvit.

IMPEDIMENTA
HOW THE ROMANS MARCHED AND CAMPED
Exercitus quī in hostium fīnibus bellum genit multīs
perīcuīs circumdatus est. 1Quae perīcula
ut vītāret, Rōmāni summam cūram adhībēre
solēbant. Adpropinquanteēs cōpiīs hostium agmen ita
dispōnēbant 2ut imperātor ipse
cum plāribus legiōnibus expedītīs3
prīmum agmen dūceret. Post eās cōpiās impedīmenta4
tōtīus exercitūs 215 conlocābant.
5Tum legiōnēs quae proximē cōnscrīptae
erant tōtum agmen claudēbant. Equitēs quoque in omnīs
partīs dīmittēbantur quī loca explōrārent;
et centuriōnēs praemittēbantur ut locum castrīs idōneum
dēligerent. Locus habēbatur idōneus castrīs 6quī
facile dēfendī posset et prope aquam esset. Quā dē
causā castra7 in colle ab utrāque
parte arduō, ā fronte lēniter dēclīvī
saepe pōnēbantur; vel locus palūdibus cīnctus vel in
flūminis rīpīs situs dēligēbātur. Ad locum
postquam exercitus pervēnit, aliī mīlitum 8in
armīs erant, aliī castra mūnīre incipiēbant.
Nam 9quō tūtiōrēs ab
hostibus mīlitēs essent, nēve incautī et imparātī
opprimerentur, castra fossā lātā et vāllō altō
mūniēbant. In castrīs portae quattuor erant ut ēruptiō
mīlitum omnīs in partīs fierī posset. In angulīs
castrōrum erant turrēs dē quibus tēla in hostīs
coniciēbantur. 10Tālibus in castrīs
quālia dēscrīpsimus Pūblius ā Caesare exceptus
est.
LXX.
THE RIVAL CENTURIONS

CENTURIO
Illīs in castrīs erant duo centuriōnēs,1
fortissimī virī, T. Pullō et L. Vorēnus, quōrum
neuter alterī virtūte2 cēdere
volēbat. Inter eōs iam multōs annōs īnfēnsum
certāmen gerēbātur. Tum dēmum fīnis contrōversiae
hōc modō3 factus est. Diē tertiō
postquam Pūblius pervēnit, hostēs, maiōribus cōpiīs
coāctīs, ācerrimum impetum in castra fēcērunt.
Tum Pullō, 4cum Rōmānī
tardiōrēs5 vidērentur, “Cūr
dubitās,” inquit, “Vorēne? Quam commodiōrem occāsiōnem
exspectās? Hic diēs dē virtūte nostrā iūdicābit.”
Haec6 cum dīxisset, 216
extrā mūnītiōnēs prōcessit
et in eam hostium partem quae cōfertissima 7vidēbātur
inrūpit. Neque Vorēnus quidem tum vāllō8
sēsē continet, sed Pullōnem subsequitur. Tum Pullō pīlum
in hostīs immittit atque ūnum ex multitūdine prōcurrentem
trāicit. Hunc percussum et exanimātum hostēs scūtīs
prōtegunt et in Pullōnem omnēs tēla coniciunt. Eius
scūtum trānsfīgitur et tēlum in balteō dēfīgitur.
Hic cāsus vāgīnam āvertit et dextram manum eius
gladium ēdūcere cōnantis9 morātur.
Eum ita impedītum hostēs circumsistunt.
Tum vēro 10eī labōrantī
Vorēnus, cum sit inimīcus, tamen auxilium dat. Ad hunc cōnfestim
11ā Pullōne omnis multitūdō
sē convertit. Gladiō comminus pugnat Vorēnus, atque,
ūnō interfectō, reliquōs paulum prōpellit. Sed
īnstāns cupidius12 īnfēlīx,
13pede sē fallente, concidit.
Huic rūrsus circumventō auxilium dat Pullō, atque ambō
incolumēs, plūribus interfectīs, summā cum laude
intrā mūnītiōnēs sē recipiunt. Sic inimīcōrum
alter alterī auxilium dedit nec de eōrum virtūte quisquam
iūdicāre potuit.
LXXI.
THE ENEMY BESIEGING THE CAMP ARE REPULSED
Cum iam sex hōrās pugnatum esset1
ac nōn sōlum vīrēs sed etiam tēla Rōmānōs
dēficerent1, atque hostēs ācrius
instārent,1 et vāllum scindere
fossamque complēre incēpissent,1
Caesar, vir reī mīlitāris perītissimus, 217
suīs imperāvit ut proelium paulisper
intermitterent,2 et, signō datō, ex
castrīs ērumperent.2 3Quod
iussī sunt faciunt, et subitō ex omnibus portīs ērumpunt.
Atque tam celeriter mīlitēs concurrērunt et tam propinquī
erant hostēs4 ut spatium pīla
coniciendī5 nōn darētur. Itaque
reiectīs pīlīs 6comminus gladiīs
pugnātum est. Diū et audācter hostēs restitērunt
et in extrēmā spē salūtis tantam virtūtem
praestitērunt ut ā dextrō cornū vehementer 7multitūdine
suōrum aciem Rōmanam premerent. 8Id
imperātor cum animadvertisset, Pūblium adulēscentem cum
equitātū mīsit quī labōrantibus9
auxilium daret. Eius impetum sustinēre nōn potuērunt hostēs10
et omnēs terga vertērunt. Eōs in fugam datōs Pūblius
subsecūtus est ūsque ad flūmen Rhēnum, quod ab eō
locō quīnque mīlia passuum aberat. Ibi paucī salūtem
sibi repperērunt. Omnibus reliquīs interfectīs, Pūblius
et equitēs in castra sēsē recēpērunt. Dē hāc
calamitāte fīnitimae gentēs cum certiōrēs
factae essent, ad Caesarem lēgātōs mīsērunt et
sē suaque omnia dēdidērunt.
LXXII.
PUBLIUS GOES TO GERMANY · ITS GREAT FORESTS AND STRANGE ANIMALS
Initā aestāte Caesar litterīs certior fīēbat
et per explōrātōrēs cognōscēbat plūrīs
cīvitātēs Galliae novīs rēbus studēre,1
et contrā populum Rōmānum coniūrāre1
obsidēsque 2inter sē dare,1
atque cum hīs Germānōs quōsdam quoque sēsē
coniūnctūrōs esse.1 Hīs
litterīs nūntiīsque commōtus Caesar cōnstituit
quam celerrimē in Gallōs proficīscī,3
ut eōs inopīnantīs opprimeret, et Labiēnum lēgātum
cum duābus legiōnibus peditum et duōbus mīlibus
equitum in Germānōs mittere.3 218
4Itaque rē frūmentāriā
comparātā castra mōvit. Ab utrōque5
rēs bene gesta est; nam Caesar tam celeriter in hostium fīnīs
pervēnit ut spatium 6cōpiās cōgendī
nōn darētur7; et Labiēnus dē
Germānīs tam grave supplicium sūmpsit ut nēmō
ex eā gente in reliquum tempus Gallīs auxilium dare audēret.7
Hoc iter in Germāniam Pūblius quoque fēcit et, 8cum
ibi morārētur, multa mīrābilia vīdit.
Praesertim vērō ingentem silvam mīrābātur, quae
tantae magnitūdinis esse dīcēbātur 9ut
nēmō eam trānsīre posset, nec quisquam scīret
aut initium aut fīnem. Quā dē rē plūra cognōverat
ā mīlite quōdam quī ōlim captus ā Germānīs
multōs annōs ibi incoluit. Ille10 dē
silvā dīcēns, “Īnfīnītae magnitūdinis
est haec silva,” inquit; “nee quisquam est 11huius
Germāniae 12quī initium eius sciat
aut ad fīnem adierit. Nāscuntur illīc multa tālia
animālium genera quālia reliquīs in locīs nōn
inveniuntur. Sunt bovēs quī ūnum13
cornū habent; sunt etiam animālia quae appellantur alcēs.
Hae nūllōs crūrum14 articulōs
habent. Itaque, sī forte concidērunt, sēsē ērigere
nūllō modō possunt. Arborēs habent prō15
cubīlibus; ad eās sē applicant atque ita reclīnātae
quiētem capiunt. Tertium est genus eōrum quī ūrī
appellantur. Hī sunt paulō minōrēs elephantīs.16
Magna vis eōrum est et magna vēlōcitās. Neque hominī
neque ferae parcunt.17”
LXXIII.
THE STORMING OF A CITY
Pūblius plūrīs diēs in Germāniā morātus1
in Galliam rediit, et ad Caesaris castra sē contulit. Ille quia
molestē ferēbat Gallōs2 eius
regiōnis obsidēs dare recūsāvisse et exercituī
frūmentum praebēre 219 nōluisse,
cōnstituit eīs3 bellum īnferre.
Agrīs vāstātīs, vīcīs incēnsīs,
pervēnit ad oppidum validissimum quod et nātūrā et
arte mūnītum erat. Cingēbātur mūrō vīgintī
quīnque pedēs4 altō. Ā
lateribus duōsitum, praeruptō fastīgiō ad plānitiem
vergēgat; ā quārtō tantum5
latere aditus erat facilis. Hoc oppidum oppugnāre, 6cum
opus esset difficillimum, tamen cōnstituit Caesar. Et castrīs
mūnītīs Pūbliō negōtium dedit ut rēs 7ad
oppugnandum necessāriās parāret.

VINEA
Rōmānōrum autem oppugnātiō est haec.8
Prīmum turrēs aedificantur quibus mīlitēs in summum
mūrum ēvādere possint9; vīneae10
fīunt quibus tēctī mīlitēs ad mūrum succēdant;
pluteī11 parantur post quōs mīlitēs
tormenta12 administrent; sunt quoque arietēs
quī mūrum et portās discutiant. Hīs omnibus rēbus
comparātīs, deinde 13agger ab eā
parte ubi aditus est facillimus exstruitur et cum 220
vīneīs ad ipsum oppidum agitur. Tum
turris in aggere prōmovētur; arietibus quī sub vīneīs
conlocātī erant mūrus et portae discutiuntur; ballistīs,
catapultīs, reliquīsque tormentīs lapidēs et tēla
in oppidum coniciuntur. Postrēmō cum iam turris et agger altitūdinem
mūrī adaequant et arietēs moenia perfrēgērunt,14
signō datō mīlitēs inruunt et oppidum expugnant.
LXXIV.
THE CITY IS TAKEN · THE CAPTIVES ARE QUESTIONED

BALLISTA
Omnibus rēbus necessāriīs ad oppugnandum ā Pūbliō
comparātīs, dēlīberātur in conciliō quod cōnsilium
1oppidī expugnandī ineant.2
Tum ūnus3 ex centuriōnibus, vir reī
mīlitāris perītissimus, “Ego suādeō,”
inquit, “ut ab eā parte, ubi aditus sit4
facillimus, aggerem exstruāmus5 et turrim
prōmoveāmus5 atque ariete admōtō
simul mūrum discutere cōnēmur.5”
6Hoc cōnsilium cum omnibus placēret,
Caesar concilium dīmīsit. Deinde mīlitēs hortātus
ut priōrēs victōriās memoriā7
tenērent, iussit aggerem exstruī, turrim et arietem admovērī.
Neque oppidānīs8 cōnsilium dēfuit.
Aliī ignem et omne genus tēlōrum dē mūrō
in turrim coniēcērunt, aliī ingentia saxa in vīneās
et arietem dēvolvērunt. Diū utrimque ācerrimē 221
pugnātum est. Nē vulnerātī
quidem pedem rettulērunt. Tandem, 9dē
tertiā vigiliā, Pūblius, quem Caesar illī operī10
praefēcerat, nūntiāvit partem11
mūrī ictibus arietis labefactam concidisse. Quā rē
audītā Caesar signum dat; mīlitēs inruunt et magnā
cum caede hostium oppidum capiunt.

TURRES, ARIETES, VINEA
Postrīdiē eius diēī, hōc oppidō expugnātō,
12captīvōrum quī nōbilissimī
sunt ad imperātōrem ante praetōrium13
addūcuntur. Ipse, lōrīcā aurātā et paludāmentō
purpureō īnsignis, captīvōs per interpretem in hunc
modum interrogat:14 Vōs quī estis15?
Interpres. Rogat imperātor quī
sītis.
Captīvī. Fīliī rēgis
sumus.
Interpres. Dīcunt sē fīliōs
esse rēgis.
Imperātor. Cūr mihi tantās
iniūriās intulistis?
Interpres. Rogat cūr sibi tantās
iniūriās intuleritis.
Captīvī. Iniūriās
eī nōn intulimus sed prō patriā bellum gessimus.
Semper voluimus Rōmānīs esse amīcī, sed Rōmānī
sine causā nōs domō patriāque expellere cōnātī
sunt.
Interpres. 16Negant
sē iniūriās tibi intulisse, sed prō patriā
bellum gessisse. 17Semper sē voluisse amīcōs
Rōmānīs esse, sed Rōmānōs sine causā
sē domō patriāque expellere cōnātōs esse.
222 Imperātor.
18Manēbitisne in reliquum tempus in fidē,
hāc rebelliōne condōnātā?
Tum vērō captīvī multīs cum lacrimīs iūrāvērunt
sē in fidē mānsūrōs esse, et Caesar eōs
incolumīs domum dīmīsit.
LXXV.
CIVIL WAR BREAKS OUT BETWEEN CÆSAR AND POMPEY · THE BATTLE OF
PHARSALIA
Nē cōnfectō1 quidem bellō
Gallicō, 2bellum cīvīle inter
Caesarem et Pompēium exortum est. Nam Pompēius, quī
summum imperium petēbat, senātuī persuāserat ut
Caesarem reī pūblicae hostem3 iūdicāret
et exercitum eius dīmittī iubēret. Quibus cognitīs rēbus
Caesar exercitum suum dīmittere recūsāvit, atque, hortātus
mīlitēs ut ducem totiēns victōrem ab inimīcōrum
iniūriīs dēfenderent, imperāvit ut sē Rōmam
sequerentur. Summā cum alacritāte mīlitēs pāruērunt,
et trānsitō Rubicōne4 initium
bellī cīvīlis factum est.
Italiae urbēs quidem omnēs ferē 5rēbus
Caesaris favēbant et eum benignē excēpērunt. Quā
rē commōtus Pompēius ante Caesaris adventum Rōmā
excessit et Brundisium6 pervēnit, inde 7paucīs
post diēbus cum omnibus cōpiīs ad Ēpīrum mare
trānsiit. Eum Caesar cum septem legiōnibus et quīngentīs
equitibus secūtus est, et īnsignis inter Caesaris comitātum
erat Pūblius.
Plūribus leviōribus proeliīs factīs, tandem cōpiae
adversae ad Pharsālum8 in Thessaliā
sitam castra posuērunt. Cum Pompeī exercitus 223
esset bis tantus quantus Caesaris, tamen erant
multī quī veterānās legiōnēs quae Gallōs
et Germānōs superāverant vehementer timēbant. Quōs9
10ante proelium commissum Labiēnus11
lēgātus, quī ab Caesare nūper dēfēcerat,
ita adlocūtus est: “12Nōlīte
exīstimāre hunc esse exercitum veterānōrum mīlitum.
Omnibus interfuī proeliīs13 neque
temerē incognitam rem prōnūntiō. Perexigua pars illīus
exercitūs quī Gallōs superāvit adhūc superest.
Magna pars occīsa est, multī domum discessērunt, multī
sunt relictī in Italiā. Hae cōpiae quās vidētis
in 14citeriōre Galliā nūper cōnscrīptae
sunt.” Haec15 cum dīxisset, iūrāvit
sē nisi victōrem in castra nōn reversūrum esse. 16Hoc
idem Pompēius et omnēs reliquī iūrāvērunt,
et magnā spē et laetitiā, sīcut certam ad victōriam,
cōpiae ē castrīs exiērunt.
Item Caesar, animō17 ad dīmicandum
parātus, exercitum suum ēdūxit et septem cohortibus 18praesidiō
castrīs relictīs cōpiās triplicī aciē
īnstrūxit. Tum, mīlitibus studiō pugnae ārdentibus,
tubā signum dedit. Mīlitēs prōcurrērunt et pīlīs
missīs gladiōs strīnxērunt. Neque vērō
virtūs hostibus dēfuit. Nam et tēla missa sustinuērunt
et impetum gladiōrum excēpērunt et ōrdinēs cōnservāvērunt.
Utrimque diū et ācriter pugnātum est nec quisquam pedem
rettulit. Tum equitēs Pompēī aciem Caesaris circumīre
cōnātī sunt. Quod19 ubi Caesar
animadvertit, tertiam aciem,20 quae ad id
tempus quiēta fuerat, prōcurrere iussit. Tum vērō
integrōrum impetum21 dēfessī
hostēs sustinēre nōn potuērunt et omnēs terga
vertērunt. Sed Pompēius dē fortūnīs suīs dēspērāns
sē in castra equō contulit, inde mox cum paucīs equitibus
effūgit.
224
|